Αν μη τι άλλο, τα κοινωνικά δίκτυα προσφέρουν πρώτης τάξεως υλικό για άπειρες κοινωνιολογικές μελέτες, είτε είναι κανείς με τη βούλα επιστήμων κοινωνιολόγος, είτε απλώς ενδιαφέρεται - για επαγγελματικούς, ανθρωπολογικούς και άλλους λόγους - να ερευνήσει το πώς διαμορφώνονται και εκφράζονται δημοσίως οι κοινωνικές συμπεριφορές ανάλογα με το περιβάλλον - στη συγκεκριμένη περίπτωση, το εικονικό - και τις επιμέρους συνθήκες. Από τότε που τα κοινωνικά δίκτα έγιναν μέρος της ζωής και της καθημερινότητάς μας, προοδευτικά έγινε ιδιαίτερα δύσκολη η αποδέσμευση από αυτά, με αποτέλεσμα πολλές φορές η εικόνα που δημιουργούν να είναι τόσο έντονη ώστε να ξεπερνά την αίσθηση της πραγματικότητας και να δίνει μια εντελώς κάλπικη ψευδαίσθηση για το ποιοι είμαστε, ποιος είναι ο ρόλος μας στο κοινωνικό σύνολο και, για να το πω πιο λαϊκά και ίσως κάπως άκομψα, συχνά να μην έχουμε συναίσθηση ότι καμιά φορά αυτά που λέμε - για την ακρίβεια, αυτά που γράφουμε στις αναρτήσεις μας - ίσως είναι απλά αμπελοφιλοσοφίες.
Στην πραγματική μας ζωή, συναναστρεφόμαστε άτομα με τα οποία μας συνδέουν διάφορα πράγματα - είτε συνειδητά είτε από ένστικτο, επιλέγουμε για φίλους και γνωστούς μας ανθρώπους με τους οποίους έχουμε κοινά ενδιαφέροντα και γούστα, αντιλήψεις που μπορούν να συνυπάρξουν, πολύ συχνά και κοινό μορφωτικό επίπεδο. Ο κύκλος των γνωριμιών μας, είτε είναι περιορισμένος είτε πιο ευρύς, αποτελείται από άτομα που μας "μοιάζουν" ως ένα βαθμό, και από κει και πέρα εξαρτάται από την ευελιξία του καθενός κατά πόσο αυτόν τον κύκλο θα τον διευρύνει - αυτό βέβαια είναι κάτι που αλλάζει καθώς μεγαλώνουμε. Στην καθημερινότητά μας, μπορεί και να κάνουμε παρέα με άτομα με αντιλήψεις και στάση ζωής ακραία αντίθετες από τις δικές μας, γιατί η προσωπική συναναστροφή έχει πολύ περισσότερες εκφάνσεις από μια απλή συνομιλία. Όλα αυτά ισχύουν μέχρι ενός σημείου και στη διαδικτυακή κοινότητα, με τη σημαντική διαφορά ότι εκεί, καθώς τις περισσότερες φορές δεν υφίσταται ο παράγοντας "προσωπική επαφή", τα όρια του κύκλου των διαδικτυκών γνωριμιών μας είναι πολύ πιο θολά και ευέλικτα - κάποιες φορές μάλιστα δεν υφίστανται καν.
Δεν χρησιμοποίησα τυχαία, νωρίτερα, αυτές τις τρεις συγγενικές λέξεις μέσα στην ίδια πρόταση: αίσθηση, ψευδαίσθηση, συναίσθηση. Η αίσθηση της πραγματικότητας είναι που ουσιαστικά μας κρατάει σε μια σχετική ισορροπία με τον εαυτό μας και τους γύρω μας. Η συναίσθηση μας βοηθάει να αντιλαμβανόμαστε το τι κάνουμε και το τι συμβαίνει στον περίγυρό μας και, υπό ιδανικές συνθήκες, να διαχωρίζουμε το ουσιαστικό από το επουσιώδες, το σημαντικό από το μη αξιολογήσιμο, το υποκειμενικό από το αντικειμενικό και ούτω καθ' εξής. Και κάπου εκεί έρχεται η ψευδαίσθηση που δημιουργεί μια διαστρεβλωμένη εικόνα της πραγματικότητας αλλοιώνοντας την αίσθησή μας γι' αυτήν και περιορίζοντας - και πολλές φορές εξοβελίζοντας - τη συναίσθησή μας. Βλέποντας τον κόσμο μέσα από τις σελίδες των κοινωνικών δικτύων είναι σαν να έχεις μονίμως την εικόνα που φαίνεται μέσα από ένα κακοφτιαγμένο πρίσμα: πού και πού μπορεί να διακρίνεις στοιχεία της πραγματικότητας, ωστόσο η αναλογία μεταξύ τους αλλά και μεταξύ αυτών των στοιχείων και των ψευδοεικόνων που δημιουργούν οι πλευρές του πρίσματος δεν είναι κανονική ούτε και ρεαλιστική.
Στην ιδιοφυή σε σύλληψη και στήσιμο ταινία του Jordan Peele "Us" υπάρχει μια εκπληκτική σεκάνς όπου η μικρή Αντελάιντε εγκλωβίζεται μέσα στο δωμάτιο με τους μαγικούς καθρέφτες ενός λούνα παρκ. Το δωμάτιο είναι μισοσκότεινο, και είναι γεμάτο με καθρέφτες, αλλά κάποιοι από αυτούς δεν είναι κανονικοί, είναι κενά πλαίσια - κάτι που ωστόσο η Αντελάιντε δεν ξέρει αλλά ούτε και υποψιάζεται σε πρώτη φάση. Καθώς περιπλανιέται ανάμεσα στους καθρέφτες, οι αντανακλάσεις της, που εμφανίζονται σε διαφορετικές γωνίες, είναι άλλες πραγματικές και άλλες παραπλανητικές. Στην πραγματικότητα, δεν είναι μόνη της μέσα στο δωμάτιο. Μαζί με εκείνη, περιπλανιέται και ένα κορίτσι - αντίγραφό της, και καθώς η Αντελάιντε προσπαθεί να βρει την έξοδο, παράλληλα κινείται και η Αντελάιντε - αντίγραφο, ενώ σε κάποιες φάσεις διασταυρώνονται σε κάποιο κενό πλαίσιο και τότε δεν υπάρχει καν αντανάκλαση, είναι η μία απέναντι στην άλλη.
Κάπως έτσι ας φανταστούμε και την μετάβαση από τον πραγματικό κόσμο στον διαδικτυακό: κάποιες φορές είμαστε ο εαυτός μας, άλλες όχι, αλλά σχεδόν ποτέ αυτό που αντικατοπτρίζεται στα κοινωνικά δίκτυα δεν αντιστοιχεί σε μια πέρα για πέρα αληθινή εικόνα. Είναι εύκολο να βρεις την ισορροπία και να μην χάσεις την αίσθηση του πραγματικού κόσμου, αλλά ακόμα πιο εύκολο είναι να αφεθείς στην παραζάλη αυτών των διαστρεβλωμλένων εικόνων που δίνουν τροφή για ακόμα μεγαλύτερες ψευδαισθήσεις.
Πρόσφατα έπεσαν στην αντίληψή μου δύο περιστατικά τα οποία είχαν την ίδια εξέλιξη αν και η αφετηρία τους ήταν διαφορετική. Δύο διαδικτυακοί φίλοι μου (εκ των οποίων τον έναν τυχαίνει να γνωρίζω και προσωπικά) έκαναν από μία ανάρτηση στο Facebook για τελείως διαφορετικά θέματα, τα οποία ωστόσο είχαν έναν κοινό παρονομαστή: έθιγαν κοινωνικά ζητήματα και είχαν και τα δύο έναν χαρακτήρα, ας πούμε, καταγγελτικό. Αρχικά οι αντιδράσεις προέρχονταν από τους διαδικτυακούς φίλους των δύο χρηστών, και οι περισσότερες ήταν θετικές (είτε συμφωνούσαν μαζί τους, είτε επικροτούσαν τους ανθρώπους αυτούς για την επιλογή τους να θίξουν τα συγκεκριμένα θέματα) αλλά και οι ελάχιστοι φίλοι τους που δεν συμφωνούσαν, εξέφραζαν με πολύ ήπιο και μετρημένο τρόπο τη διαφωνία τους. Λόγω της φύσης των αναρτήσεων (κοινωνικά θέματα, γαρ) αλλά και προφανώς επειδή είχαν ήδη λάβει αρκετά σχόλια, η πλατφόρμα έκρινε πως ίσως και να ενδιέφεραν και άλλα άτομα, και άρχισε να εμφανίζει τις αναρτήσεις αυτές στην αρχική σελίδα χρηστών που δεν ήταν φίλοι των συγκεκριμένων ατόμων. Το τι υβραιολόγιο και σιχτίρισμα άρχισε να εμφανίζεται τότε κάτω από τις δύο αναρτήσεις, δεν περιγράφεται. Οι "φίλοι", είτε λόγω συμπάθειας είτε από φιλική υποχρέωση, αποδέχτηκαν τις αναρτήσεις με συνοπτικές διαδικασίες, ενώ οι "μη-φίλοι" δεν είχαν κανένα πρόβλημα να εκφραστούν εξαπολύοντας ό,τι μπορεί να εξαπολυθεί. Κοντολογίς, από τη μια ήταν η "αυλή" του καθενός που τους θαύμαζε για την κοινωνική τους ευαισθησία, και από την άλλη η οργή και η κατακραυγή όλων εκείνων που δεν τους ήξεραν καν και εξέφραζαν την αντίθεσή τους χωρίς το παραμικρό φίλτρο ευπρέπειας.
Εδώ βέβαια έρχεται και το γνωστό θέμα των δικαστών και κριτών του πληκτρολογίου, που φυσικά δεν είναι καινούριο, απλά τώρα είναι περισσότερες οι πλατφόρμες και επομένως έχουν κι αυτοί περισσότερους τρόπους να κάνουν την παρουσία τους αισθητή. Η ουσία και αιτία του προβλήματος είναι, κυρίως, ότι ο περισσότερος κόσμος δεν κάθεται να φιλτράρει αυτό που θα γράψει σαν σχόλιο ή ανάρτηση όπως θα έκανε κατά τη διάρκεια μιας προσωπικής συζήτησης, για παράδειγμα. Πιστεύω ότι πολλοί από τους χρήστες αυτούς που πάρα πολύ εύκολα θα εξαπολύσουν την προσβολή και τη βρισιά σε ανθρώπους που δεν γνωρίζουν καν, αν αφιέρωναν κλάσματα του δευτερολέπτου για να σκεφτούν "θα το έλεγα αυτό αν είχα μπροστά μου αυτόν που ετοιμάζομαι να βρίσω επειδή δε μου αρέσει το σχήμα της μύτης του, πχ", η σκέψη αυτή ίσως και να τους σταματούσε. Θυμάμαι παλιά που είχε τύχει να είμαι μέλος σε κάποια θεματικά forums, υπήρχε κάτι που λεγόταν netiquette. Ήταν ένας άγραφος νόμος που καθοδηγούσε διακριτικά τα μέλη των διαδικτυακών κοινοτήτων να συμπεριφέρονται με ευγένεια και ευπρέπεια, και να σέβονται το ένα το άλλο. Το netiquette (blend των λέξεων net - από το internet - και etiquette) υπήρχε σαν κανόνας χωρίς να επιβάλλεται με στείρα αυστηρότητα, ήταν στη διακριτική ευχέρεια των μελών να το τηρούν, και υπήρχε ένα αρκετά διευρυμένο όριο πέρα από το οποίο η όποια αντικοινωνική ή προσβλητική συμπεριφορά είχε τις συνέπειές της. Αμφιβάλλω αν πλέον το netiquette υφίσταται σαν έννοια, καθώς ούτε καν ίχνη του δε φαίνεται να έχουν μείνει πουθενά στο διαδίκτυο.
Πάνω σ' αυτό, έχω ν' αφηγηθώ μια ιστορία. Πριν από λίγο καιρό, είχα κάνει μια ανάρτηση στο προφίλ μου στο Facebook για ένα video game, το Assassin's Creed: Odyssey. Γενικά στους κύκλους των γνωστών μου στην πραγματική ζωή αλλά και στο διαδίκτυο δεν υπάρχουν σχεδόν καθόλου άτομα που να ασχολούνται με τα video games, ωστόσο σκέφτηκα ότι θα άξιζε τον κόπο να κάνω μια ανάρτηση για το συγκεκριμένο παιχνίδι, καθώς η ιστορία του διαδραματίζεται στην Αρχαία Ελλάδα και η σύλληψη αλλά και η σύνθεσή του επεκτείνονται και σε άλλα θέματα και ενδιαφέροντα πέρα από τον τομέα του gaming. Να αναφέρω εδώ ότι, δυστυχώς, υπάρχει ακόμα μεγάλη μερίδα του κόσμου (ιδίως μεγαλύτερης ηλικίας) που δαιμονοποιεί τα video games και έχει εξ ορισμού μια στερεοτυπικά αρνητική στάση απέναντί τους. Μία κυρία λοιπόν που, σημειωτέον, ήταν και διαδικτυακή φίλη μου αν και δεν την ήξερα προσωπικά, προφανώς θίχτηκε με την ανάρτησή μου και θέλησε να βρει ένα πάτημα για να με επιπλήξει. Σε κάποιο σημείο της ανάρτησής μου, ανέφερα ότι το Odyssey διαδραματίζεται την εποχή του Πελοποννησιακού Πολέμου, και στην περιγραφή μου είχα προσθέσει ότι, εκτός των άλλων, περιλαμβάνει και μάχες σε διάφορα σημεία της Ελλάδας, κάνοντας και μια εκτενή αναφορά στο μυθοπλαστικό κομμάτι. Εκθέτοντας την άγνοιά της ενερυθρίαστα, και σε μια απέλπιδα προσπάθεια να βγάλει το παιχνίδι άχρηστο κι εμένα άσχετη, σχολίασε ότι πώς ήταν δυνατόν να διαδραματίζεται η ιστορία την εποχή του Πελοποννησιακού Πολέμου και να εκτυλίσσεται η δράση "εκτός και υπεράνω Πελοποννήσου (sic)", ενώ προφανέστατα μπέρδεψε τη μυθοπλασία, που ανέφερα εγώ, με τη μυθολογία, θέλοντας προφανώς να αποδείξει ότι αφ' ενός το παιχνίδι ήταν για πέταμα κι αφ' ετέρου εγώ ανιστόρητη, ενώ φυσικά η ανιστόρητη ήταν η ίδια.
Όσο περισσότερο εξελίσσεται η ανθρωπότητα στον τομέα της τεχνολογίας, τόσο πίσω φαίνεται πως γυρίζουν οι αντιλήψεις και οι κοινωνικές συμπεριφορές. Κι αυτό γιατί τα κοινωνικά δίκτυα έχουν μεν διευρύνει τους κύκλους των συναναστροφών μας, αλλά από την άλλη τα πάντα σχεδόν γίνονται πίσω από μία οθόνη, κάτι που περιορίζει και προοδευτικά αποδυναμώνει την ανθρώπινη διάδραση. Όταν κάτι δεν εξασκείται αρκετά, εξασθενεί - το μυαλό φυραίνει όταν αποβλακώνεται, η ευγένεια χάνεται όταν δεν έχει ευκαιρίες να εφαρμοστεί, κι όσο για την ενσυναίσθηση, αυτή πια τείνει να γίνει μια εντελώς χαμένη υπόθεση.
Εικόνες: Pexels, Unsplash και screenshots από την ταινία Us και τη σειρά The Big Bang Theory.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου